يك‌جا شوند جمع چو يك گله حور عين * يك هفته مى خورند علىرغم روزگار . . . « 1 » خاندان مقدم در نواحى زنجان تا مراغه سكونت داشتند ولى بيشتر به مراغى شهرت يافتند . با اين حال قسمتى از آنان نيز به عنوان مقدم زنجانى در زنجان سكونت دارند . محمد حسن خان از اين خاندان است . پدر وى على خان حاجب - الدوله بود و مادرش خورشيد خانم از نوادگان مصطفى قلى خان پسر محمد - حسن خان و برادر آقا محمد خان قاجار « 2 » . محمد حسن خان در سال 1259 ديده به جهان گشود و در نه سالگى در جزو صد نفر از اولاد رجال عصر ناصرى به دار الفنون وارد شد . دار الفنون تازه باز شده بود . هنوز امير كبير بنيان‌گذار دار الفنون زنده بود كه معلمين اتريشى كه او خواسته بود به ايران بيايند رسيدند « 3 » . چند سال محمد حسن خان درين مدرسه به تحصيل گذراند و به درجات نظامى ارتقا يافت و از ترقيات وى در اين روزگار ، نامزد شدن او بود براى خدمت به امير محمد قاسم خان فرزند ناصر الدين شاه . مادر اين پسر جيران خانم بود ملقب به فروغ - السلطنه دختر محمد على خان تجريشى . ناصر الدين شاه بدين زن دلبستگى فراوان داشت تا آن‌جا كه ستاره خانم دختر آقا محمد حسن تبريزى را كه در هنگام وليعهدى به عقد خويش درآورده بود تا رتبهء « متعه » تنزل داد و به‌جاى وى جيران را به عنوان « زن عقدى » به حرم خويش برد و فرزند اين زن را به نام جد مادرى خود امير محمد قاسم خان ناميد و عنوان وليعهدى بخشيد . ولى امير محمد قاسم ميرزا در كودكى درگذشت همچنان‌كه محمود ميرزا و معين الدين ميرزا « 4 » درگذشتند . تقدير چنين بود كه ولايت‌عهدى ناصر الدين شاه به مظفر الدين ميرزا برسد .

--> ( 1 ) - ديوان قاآنى ( به تصحيح محمد جعفر محجوب ، امير كبير ، 1336 ، تهران ) ص 391 ، در اين ديوان چندين قصيده در مدح حسين خان وجود دارد . ( 2 ) - مقدمهء مطلع الشمس ( چاپ دوم ، انتشارات فرهنگ‌سرا ، 1362 ) . اعتماد السلطنه خود نيز بدين موضوع تصريح كرده . ( 3 ) - سفرنامهء دكتر پولاك به نام « ايران و ايرانيان » به ترجمه كيكاوس جهاندارى ( خوارزمى ، تهران ، 1361 ) . ( 4 ) - در باب سه وليعهد ناصر الدين شاه كه در كودكى مردند رجوع شود به مقالهء نگارنده در مجلهء يادگار سال سوم شمارهء دهم تحت عنوان « وليعهدهاى ناصر الدين شاه » .